ASILI YA ACHEULIAN BARANI AFRIKA

Homo ergaster alionekana barani Afrika takribani miaka milioni 2 iliyopita . Mara nyingi huchukuliwa kuwa spishi ya kwanza ya kweli ya binadamu. Tayari alikuwa na mwili wa kisasa, ubongo mkubwa zaidi, aliweza kutembea wima kwa ufanisi, na alionyesha maendeleo muhimu katika fikra na tabia za kijamii. Inadhaniwa kuwa spishi hii iliibuka kutokana na mabadiliko makubwa ya mazingira, hasa kuenea kwa savana kavu na wazi katika Afrika Mashariki.

Acheulian inaonyesha mabadiliko haya ya kibaolojia na kimazingira. Imepewa jina kutoka kwenye eneo la nchi ya Ufaransa la Saint-Acheul, ambapo iligunduliwa kwa mara ya kwanza karne ya 19, teknolojia ya acheulian iliwezesha binadamu kutengeneza vipande vikubwa vya jiwe (urefu zaidi ya sentimita 10) kutoka kwenye jiwe kubwa zaidi litumikalo kama chanzo cha mawe mengine. Pia waliweza kutengeneza zana kubwa za kukata, kama vile shoka la mkononi, zana za mawe zifananazo na sururu, mawe makubwa ya kukatia, na visu. Ubunifu huu uliwakilisha hatua kubwa mbele katika mageuzi ya binadamu.

Makundi haya pia yalianza kupanga na kutumia mandhari kwa njia mpya. Walikuwa na maeneo makubwa ya makazi na mifumo ya kijiografia yenye ugumu zaidi. Ukuaji wa ujuzi wa fikra na kijamii unaonekana wazi katika utengenezaji wa zana kubwa za mawe zilizopangwa kwa viwango vinavyofanana na usambazaji wake wa kijamii. Aina mbalimbali za zana pia zinaonyesha lishe tofauti zaidi na njia mpya za kupata na kuchakata chakula.

Ushahidi wa awali wa Acheulian barani Afrika unarudi karibu miaka milioni 1.9 hadi milioni 1.7 iliyopita. Maeneo muhimu ya awali ni Kokiselei 4 nchini Kenya, Melka Kunture na Konso nchini Ethiopia, pamoja na FLK Magharibi nchini Tanzania. Maeneo ya baadaye, kutoka miaka milioni 1.5 hadi milioni 1.2 iliyopita, yamepatikana sehemu mbalimbali za Afrika, ikiwemo Bonde la Oldupai na Pinyinyi nchini Tanzania.

Timu yetu imekuwa ikichunguza Acheulian nchini Tanzania kwa miaka mingi. Kwenye tovuti hii, unaweza kuchunguza utafiti wetu unaoendelea katika FLK magharibi (Bonde la Oldupai) na Pinyinyi (Ziwa Natron), pamoja na miradi mingine, data, na taarifa mpya kuhusu Acheulian barani Afrika. Karibu sana!

BONDE LA OLDUPAI

Bonde maarufu la Oldupai liko kaskazini mwa Tanzania, karibu na Kreta ya Ngorongoro na kusini mwa tambarare kubwa za Serengeti. Ni bonde refu na la kuvutia sana lililopitiwa na bonde la ufa na lina matawi mawili. Bonde hili lenye urefu wa takribani kilomita 50 na kina cha mita 100, lililochongwa polepole na maji ya mito kwa maelfu ya miaka 200,000 iliyopita kama matokeo ya mmomonyoko wa mito.Tabaka za udongo zinazoonekana leo zinaficha siri nyingi za zamani, na zimetusaidia kuelewa historia ya jiolojia ya eneo hili kwa zaidi ya miaka milioni 2 iliyopita.

Utajiri wa kiakiolojia wa Oldupai ni wa kipekee kwa sababu ya uwepo wa maeneo mengi yaliyowekwa kwenye nyaraka na maeneo hayo kuhifadhiwa vizuri sana. Kwa sababu hiyo, Bonde la Oldupai limekuwa likifanyiwa tafiti tangu karne ya 20 na limekuwa mojawapo ya maeneo muhimu zaidi duniani kwa kujifunza kuhusu mwanzo wa binadamu na safari yake ya kwanza duniani.

HISTORIA YA UTAFITI KATIKA FLK MAGHARIBI

Baada ya kazi za awali za Louis na Mary Leakey, Bonde la Oldupai likawa mojawapo ya maeneo muhimu zaidi kuelewa mageuzi ya binadamu barani Afrika. Mfano wa Mary Leakey kuhusu asili ya Acheulian ulikuwa na ushawishi mkubwa kwa miongo kadhaa.

Timu yetu, katika mfumo wa TOPPP (The Olduvai Paleoanthropology and Paleoecology Project), ilianza kuchunguza Acheulian katika Oldupai mwaka 2009. Baadaye, uvumbuzi muhimu nchini Kenya na Ethiopia ulisogeza muda wa kuibuka kwa Acheulian ya Afrika hadi takriban miaka milioni 1.8 iliyopita. Kutokana na msukumo wa mfumo huu mpya wa muda, timu yetu ilianza uchunguzi wa kisayansi wa kimfumo mwaka 2012, ukilenga kuchunguza tabaka za udongo za umri unaofanana.

Uchunguzi huu ulisababisha kugunduliwa kwa FLK Magharibi na mtaalamu wa jiolojia David Uribelarrea, takriban mita 50 magharibi ya eneo maarufu la FLK. Kati ya mwaka 2013 na 2016, awamu ya kwanza ya utafiti ililenga eneo la mita za mraba 17 na kutoa matokeo yaliyochapishwa sana. Kutambua umuhimu wa kisayansi wa FLK Magharibi, kazi za maandalizi zilizofanywa tangu 2016 ziliruhusu eneo la uchimbaji kupanuliwa kwa kiasi kikubwa.

Tangu mwaka 2018, awamu ya pili ya utafiti inaendelea, ikilenga eneo la zaidi ya mita za mraba 100 na kuruhusu uchunguzi wa kina zaidi wa eneo hilo.

JIOLOJIA NA MUDA

Tabaka la udongo katika Bonde la Oldupai ni changamano na limegawanywa katika vitengo saba vya jiolojia, vinavyotoa rekodi isiyo na kikomo ya historia ya jiolojia ya eneo hili katika miaka milioni 2 ya hivi karibuni. Vitengo vya chini ndivyo vimechunguzwa zaidi na vinatoa baadhi ya maarifa ya kisayansi yaliyo tajirika zaidi. Katika msingi wa mfululizo huu, Bed I (Tabaka la kwanza) (Miaka milioni 2–1.8 iliyopita) ilizalishwa katika mazingira ya ziwa kwa kiasi kikubwa. Kutoka kipindi hiki, maeneo mengi ya Oldowan yanajulikana, ikiwa ni pamoja na FLK na DS, pamoja na mabaki muhimu ya visukuku vya Homo habilis, Homo ergaster, na Paranthropus boisei.

Wakati wa uundaji wa Bed II (Tabaka la pili) (Miaka milioni 1.8–1.35 iliyopita), mandhari yalibadilika sana. Mazingira yalikauka zaidi, ziwa likapungua, na mito ikapanuka. Hali hii mpya ya mito ilisababisha kutoweka kwa Mchanga wa Augitic wa Chini (Lower Augitic Sands, LAS), kitengo cha mito kilicho na njia nyingi za mkondo zinazoelekea katikati mwa ziwa la kale na kuungana taratibu kuwa mito michache chini zaidi.

FLK magharibi ipo katika moja ya njia hizi za chini karibu na mpaka wa ziwa. Njia hii ina upana wa takribani mita 40, na kina cha hadi mita 1.2 na ina tabaka sita za jiolojia, kuanzia tabaka la 6 chini kabisa hadi tabaka la 1 juu. Eneo hili limezungushwa na tofali za volkano mbili za eneo hilo zilizopimwa kwa njia ya Argon-Argon na kupata umri wa miaka milioni 1.69 na miaka milioni 1.66 iliyopita.

UMUHIMU WA FLK MAGHARIBI

FLK Magharibi inaunganisha idadi ya vipengele vya kipekee vinavyofanya leo iwe mojawapo ya maeneo muhimu zaidi ya kiakiolojia, kuelewa asili ya teknolojia ya Acheulian. Sifa zake kuu ni:

Eneo hili limechunguzwa umri wake moja kwa moja kwa kutumia njia za rediometriki na limewekwa kwa usahihi kati ya alama za umri zilizowekwa vizuri.
Ni eneo lenye vipengele vingi, vinavyohusisha masalia ya zana za mawe—ikiwa ni pamoja na mikusanyo mikubwa ya zana kubwa, mawe makubwa yaliyopigwa kwa ustadi kutoka katika mawe mengine makubwa zaidi na mawe makubwa yatumikayo kuzalisha mawe mengine madogo—pamoja na mifupa ya visukuku katika angalau tabaka sita za kiakiolojia.
Mchakato wa baada ya kuhifadhiwa umeathiri kiasi kidogo uthabiti wa masalia ya kiakiolojia.
FLK Magharibi ni eneo la Acheulian la zamani zaidi kuonyesha uhusiano wa wazi kati ya mabaki ya wanyama na zana za mawe, na moja ya ushahidi wa mapema zaidi wa binadamu kuchakata wanyama wakubwa wa kula majani.
Aina mbalimbali za utafiti wa ikolojia ya zamani, kazi ya zana na tafiti ndogo za kiakiolojia tayari zimefanywa hapa, zikionyesha uwezo mkubwa wa kutumia mbinu za muktadha wa eneo hili ili kuelewa rekodi hizi.

MATOKEO

FLK Magharibi ililishirikisha mazingira tofauti ya ikolojia. Mandhari yake yalitawaliwa na savana wazi, ambako waliishi wanyama kama nyumbu, swala, farasi, nguruwe pori, paa, faru na tembo. Pia kulikuwa na wanyama wanaoishi karibu na maji au katika maeneo yenye miti zaidi, kama vile mamba, viboko, paa wa majini na nyati.

Inaonekana kuwa wanyama wala nyama hawakuwa na shughuli kubwa sana katika eneo hili. Kwa upande mwingine, shughuli za binadamu zilikuwa kubwa zaidi. Alama za kukata na kugonga kwenye mifupa mirefu ya wanyama wakubwa zinaonyesha kwamba binadamu walipata nyama na mafuta yenye lishe bora.

Zana za mawe ndizo zinazoongoza kwa wingi wa nyenzo zilizopatikana katika eneo hili. Zana nyingi zilipatikana katika tabaka za chini kabisa, yaani Tabaka la 5 na la 6. Katika mfululizo mzima, zana hizi zinaonyesha sifa kadhaa zinazojirudia. Quartz ilikuwa malighafi iliyopendelewa zaidi, huku basalt na chert zikitumika kwa kiwango kidogo sana. Watengenezaji wa zana walilenga hasa kutengeneza vipande vidogo na vya ukubwa wa kati vilivyogongwa kwa ustadi kutoka katika mawe mengine makubwa zaidi, wakiacha nyuma mawe yatumikayo kutengeneza mawe mengine, mawe yaliyogongwa kwa ustadi kutoka kwenye mawe mengine na vipande vilivyorekebishwa kwa dhumuni la kupata makali kwenye kingo na kona zake. Pia kuna ushahidi wa wazi wa shughuli zinazohusiana na upigaji.

Zana zinazohusishwa na utamaduni wa Acheulian (kama vile mawe makubwa yatumikayo kuzalisha mawe mengine, mawe makubwa yaliyozalishwa kutoka kwenye mawe mengine makubwa zaidi, na zana kubwa za kukata) pia zinapatikana katika tabaka za juu, ingawa zinapatikana kwa wingi zaidi katika tabaka la chini kabisa (L6). Zana hizi kubwa za kukata mara nyingi zilitengenezwa kuwa na ncha kali, ingawa visu, mawe makubwa ya kukatia na pia mashoka ya mkononi yametambuliwa.

UTAFITI WA SASA

Katika FLK Magharibi, timu yetu ya utafiti inaendelea kufichua historia ya binadamu wa mwanzo wa Acheulian kupitia uchimbaji makini na tafiti mbalimbali. Tunachunguza jinsi walivyoishi, walivyoshirikiana na mazingira yao, jinsi walivyotengeneza zana, na jinsi zana hizo zilivyotumika.

ZANA ZA MAWE NA TEKNOLOJIA
Tunatafiti jinsi watengenezaji wa zana za Acheulian walivyotengeneza zana zao za mawe:

Kutambua aina za miamba na kuelewa jinsi ilivyopatikana na kudhibitiwa
Kuchambua mfuatano wa utengenezaji wa zana
Kuchambua mifumo ya namna na matumizi ya zana

UCHUNGUZI WA ENEO
Tunachunguza alama zilizoachwa na binadamu, zinavyofunua maisha ya kila siku na jinsi eneo lilivyohifadhiwa:

Kuweka ramani ya mgawanyo wa kila tabaka la kiakiolojia
Kutafsiri maana ya sehemu za kiakiolojia zilizo kwenye vikundi
Kuunganisha data zote kwa kutumia “Mfumo wa taarifa za kijiografia” ili kuunda picha kamili ya sehemu

MATUMIZI NA KAZI ZA ZANA
Tunaangalia jinsi zana za Acheulian zilivyotumika:

Kufanya majaribio na kuchambua alama za matumizi
Kuchunguza alama ndogo za matumizi na zinazoweza kuonekana
Kulinganisha matokeo ya majaribio na alama ndogo kwenye zana za kiakiolojia
Kugundua mabaki kama vile mimea, wanga, na viashiria vingine vya kibaiolojia kwenye zana

MWINGILIANO WA BINADAMU NA WANYAMA
Tunatafiti mifupa na mabaki ya wanyama kuelewa lishe na ushindani:

Kujenga upya mbinu za awali za uwindaji na kula mabaki ya wanyama
Kuchunguza jinsi wanadamu wa kale walivyoshirikiana na wanyama wanaowinda pamoja na wanyama wengine

MANDHARI NA MAZINGIRA
Tunajenga upya mandhari ya kale kuelewa jinsi binadamu wa mwanzo walivyokabiliana na hali hiyo ya Mazingira:

Kusoma jiolojia, tabaka la udongo na muundo wa udongo
Kuchambua wanyama na wanyama wadogo
Kutumia mabaki ya mimea, kama vile poleni, mkaa na phytoliths, ili kujenga upya mazingira